Castratie, sterilisatie of intact laten?

Nogal dikwijls krijg ik vragen over castratie of sterilisatie van de hond. Zelf heb ik geen medische achtergrond maar door de gedragstrainingen met veel honden, ervaringen die me meegedeeld worden door particulieren, informatie van dierenartsen, ervaringen met eigen honden, ervaringen van mensen die met roedels werken, betrouwbare informatie die ik vind op internet etc…. denk ik dat het toch relevant is om mijn mening en advies hierover neer te pennen in gewone mensentaal. Een mening die niet zwart/wit is, precies omdat ik de verhalen en adviezen van de verschillende partijen ken. Jij, en niet je fokker, dierenarts of kennis zult uiteindelijk zelf moeten oordelen over wat het beste is voor jouw hond…in jouw situatie!

CAstratie of sterilisatie?

Dikwijls denkt men dat castratie altijd voor een reu is en sterilisatie altijd voor een teef maar dit is onjuist.

  • Bij de castratie van de reu worden de testikels verwijderd en daardoor is er helemaal geen productie meer van zaadcellen of testosteron (wel nog minieme aanmaak van testosteron in de bijnieren).
  • Bij een sterilisatie van de reu worden alleen de zaadleiders onderbroken.
    Er worden dan nog wel zaadcellen aangemaakt maar deze worden door het lichaam afgebroken daar ze het lichaam niet kunnen verlaten.
  • Bij de castratie van de teef worden ofwel enkel de eierstokken verwijderd ofwel de eierstokken EN de baarmoeder.
  • Bij een sterilisatie van de teef worden alleen de eileiders onderbroken.
    Er worden nog steeds eicellen aangemaakt maar de teef is onvruchtbaar & de eicellen worden in het lichaam afgebroken.

Deze termen worden zeer dikwijls door elkaar en verkeerd gebruikt. Honden worden dus voornamelijk gecastreerd & sterilisatie is iets wat bijna nooit wordt uitgevoerd.

Waarom wel, waarom niet?

Elke adviserende partij die spreekt over castratie heeft er zijn redenen voor. Afhankelijk van wie je voor je hebt en wat hun visie en hun persoonlijke ervaringen zijn zal je dus mogelijks een ander advies krijgen. Enkele van de positieve effecten die men naar voor schuift als reden om het WEL te doen kunnen de volgende zijn:

(Opgelet, de opgesomde argumenten bij de reu en de teef die al dan niet medisch gericht zijn, zijn niet representatief voor elke hond. Dit is enkel een opsomming van de meest gebruikte voor-en nadelen die je links en rechts hoort en deze zijn niet op mijn eigen kennis gestoeld en komen niet van mijzelf, en al zeker niet als het over de gezondheid van de hond gaat. Ik heb immers geen medische achtergrond. Maar dit wilt zeker niet zeggen dat ze niet correct kunnen zijn gezien deze informatie uit betrouwbare bronnen en artikels komt).

Bij de reu:

  • Zonder paringsdrang zal je hond vriendelijker, aanhankelijker en rustiger zijn.
  • De geslachtshormonen leiden tot onnodige stress en agressie.
  • Een gecastreerde reu heeft minder de neiging om in en om het huis een territorium af te bakenen.
  • Intacte reuen vertonen hormonaal beïnvloede agressie naar elkaar. Door castratie kan hormonaal beïnvloede agressie geëlimineerd worden.
  • Het risico van teelbalkanker wordt geëlimineerd.
  • Er kunnen géén ongewenste pups van komen.
  • Castratie voorkomt de aandoening hyperplasie van de prostaat.
  • Er is duidelijk minder interesse in loopse teven.
  • Geen etterige ontsteking meer van de voorhuid.
  • Het rijgedrag op voorwerpen of mensen vermindert zeer sterk.
  • etc…

Enkele van de nadelenbetreffende castratie van de reu, (niet gelimiteerd tot deze lijst) kunnen de volgende zijn:

  • Elke ingreep onder volledige narcose is een potentieel risico.
  • Er kan een grotere kans zijn op het ontwikkelen van bepaalde tumoren & kankers.
  • Er kan een verhoogd risico zijn op botkanker (zeker wanneer een castratie op jonge leeftijd is uitgevoerd).
  • Er kan een verhoogd risico op prostaatkanker optreden.
  • Er kan incontinentie optreden.
  • Er kunnen (angst-gerelateerde) gedragsproblemen ontstaan. Een hond die al onzeker was, kan nog angstiger worden (geen aanmaak meer van testosteron).
  • De vacht kan minder mooi worden.
  • Je hond kan dikker worden (schildklier werkt trager).
  • Het is niet goed voor de botontwikkeling (groeischijven blijven langer open, dit verstoort de groei ontwikkeling).
  • Er kan een grotere kans op botontkalking (osteoporose) optreden.
  • etc…

Bij de Teef:

Enkele van de redenen die men geeft, betreffende castratie van de teef, om het WEL te doen (niet gelimiteerd tot deze lijst) kunnen de volgende zijn:

  • Zonder paringsdrang zal je hond vriendelijker, aanhankelijker en rustiger zijn.
  • De geslachtshormonen leiden tot onnodige stress en agressie.
  • Er kunnen géén ongewenste pups van komen.
  • De hond kan niet meer loops zijn.
  • Schijndracht is onmogelijk.
  • Bepaald gedrag dat gelinkt kan zijn aan de cyclus zal niet meer voorkomen (weglopen, markeren, rijgedrag).
  • Er is een sterk verminderde kans dat bepaalde tumoren zich gaan ontwikkelen(melkkliertumoren ofwel mamatumoren).
  • Geen kans meer op baarmoederontsteking (wanneer de baarmoeder is verwijderd & afhankelijk van de leeftijd waarop de sterilisatie is uitgevoerd). Baarmoederinfecties, ovarium-, vaginale en testiculaire tumoren kunnen worden voorkomen door castratie. Sterilisatie vóór de eerste cyclus vermindert de mogelijkheid op borstkanker met 99,5%, sterilisatie na de eerste cyclus maar vóór de tweede cyclus vermindert de kans met 92%. Door te steriliseren na de tweede cyclus daalt de mogelijkheid met 74%. Sterilisatie na de 3e cyclus biedt maar minimale bescherming tegen borstkanker.
  • etc…
Enkele van de nadelenbetreffende castratie van de teef, (niet enkel gelimiteerd tot deze lijst) kunnen de volgende zijn:
  • Elke ingreep onder volledige narcose is een potentieel risico.
  • Er kan een grotere kans zijn op het ontwikkelen van bepaalde tumoren & kankers.
  • Er kan een verhoogd risico zijn op botkanker (zeker wanneer een castratie op jonge leeftijd is uitgevoerd).
  • De vacht kan minder mooi worden.
  • Je hond kan dikker worden (schildklier werkt trager).
  • Er kan incontinentie optreden.
  • Er kunnen (angst-gerelateerde) gedragsproblemen ontstaan. Een hond die al onzeker was, kan nog angstiger worden (geen aanmaak meer van testosteron, ja ook teven maken testosteron aan hetzij veel minder).
  • Er is een verhoogde kans dat bepaalde kankers zich gaan ontwikkelen.
  • Het is niet goed voor de botontwikkeling (groeischijven blijven langer open, dit verstoort de groei ontwikkeling).
  • Er kan een grotere kans op botontkalking (osteoporose) optreden.
  • etc…

Zoals je leest zijn er bij de reuen en de teven verschillende voor-en nadelen maar in het algemeen zal men meestal de volgende argumenten naar voor voor schuiven om het wel te doen:

  • Over de reu: hij zal kalmer worden en niet meer uitvallen.
  • Over de teef: het is beter voor haar gezondheid.
Maar… alvorens je die beslissing neemt moet je er voor zorgen dat je goed geïnformeerd bent over de gevolgen van een castratie want misschien zullen de verwachte resultaten niet gehaald worden, zeker als het over gedrag gaat!

Testosteron...the missing link!

De meest voorkomende reden waarom mensen hun hond laten castreren (dikwijls de reu dan) is om hem kalmer te maken (minder actief) of minder reactief/agressief. In sommige gevallen kan dit inderdaad ook wel zo zijn. Zo heb ik een klant gehad met een border collie die echt over-actief was. De castratie had ervoor gezorgd dat hij aangenamer werd in omgang. Die hond heb ikzelf nooit gekend wanneer hij nog een intacte reu was dus ik kan enkel maar voortgaan op wat men me zegt.

Ooit heb ik een karaktervolle hond gehad die zeer reactief en agressief kon reageren op andere honden. Op een bepaald moment moest de hond gecastreerd worden omwille van een medische reden (hij was toen al enkele jaren oud) maar die castratie heeft helemaal niets gewijzigd aan het gedrag van de hond. Reactiviteit en agressiviteit bleven helemaal hetzelfde. De agressie was in dat geval duidelijk niet hormonaal! Dit was een hond met een hoge geldingsdrang t.o.v. andere honden.

Wat me ook al is opgevallen, is dat klanten advies kregen van hun dierenarts maar dat dat advies nadien tegengesproken werd door een andere dierenarts. Zowel pro als contra castratie!

Agressie en reactiviteit zullen bij castratie enkel maar verminderen wanneer die agressie een hormonale oorsprong heeft!

Castratie kan een impact hebben op het energieniveau van de hond, zoveel is wel duidelijk en dat komt voornamelijk doordat er praktisch geen testosteron meer wordt aangemaakt maar wat je ook moet weten is dat het hormoon testosteron ook nog invloed heeft op tal van andere zeer belangrijke zaken! Dit hormoon wordt door het lichaam gebruikt bij wel honderden processen, zowel bij reuen als bij teven!

Testosteron heeft een zeer actieve werking in het lichaam, ook op tal van lichaamsprocessen die  niets met voortplanting te maken hebben. Dit maakt dat testosteron zeer belangrijk is voor het lichaam.

Testosteron zorgt ervoor dat je hond zich optimaal kan ontwikkelen van embryo tot volwassen hond. Bij de teefjes wordt testosteron -in een kleine hoeveelheid- door de eierstokken en de bijnieren geproduceerd. Voorts heeft testosteron ook nog invloed op de volgende belangrijke zaken:

  • Een goede testosteronspiegel verlaagt het lichaamsvet.
  • Testosteron heeft invloed op het energieniveau van je hond.
  • Testosteron zorgt voor de groei van noodzakelijk spiermassa in het lichaam.
  • Het stimuleert de productie van bloedcellen in het beenmerg.
  • Testosteron heeft invloed op het korte termijn geheugen.

Door de hond te castreren valt de productie van testosteron zeer snel en kordaat weg. Wanneer castratie bij jonge honden wordt toegepast, dan is het skelet nog niet volgroeid en dat zorgt ervoor dat de groeischijven nog niet gesloten zijn. Dit zal er vervolgens voor zorgen dat de sluiting van die groeischijven vertraagt met als gevolg een hoger risico op orthopedische aandoeningen (de gekende heupdysplasie is daar maar één van).

Bij grote honden groeien de groeischijven trager toe dan bij kleine honden, daarom is het beter dat men wacht tot de hond 15-18 maanden is alvorens tot castratie over te gaan, als men dat al zou willen!

Op de volgende foto zie je 2 honden uit hetzelfde nest. De hond links is op jonge leeftijd gecastreerd en de hond rechts is niet gecastreerd. Wanneer de hond op jonge leeftijd (dit doen ze vanaf 6 maanden) gecastreerd wordt sluiten de groeischijven later. Dit kan resulteren in onevenredig lange ledematen met een slechte verdeling van de belasting op de gewrichten.

Er is op internet zeer veel betrouwbare informatie te vinden hierover. Zoek maar even op “castratie + groeischijven”. Het is dus onnodig om hier over te discussiëren daar er al genoeg wetenschappelijk bewijs bestaat daarover.

groeischijven

Testosteron & gedrag

Testosteron heeft een invloed op het gedrag. Dikwijls adviseert men om de hond te castreren omdat het gedrag tussen intacte reuen sterk zal verbeteren en dat je hond zichzelf niet helemaal gek zal maken door elke loopse teef die hij ruikt. Er zou zich dus minder agressie voordoen wanneer je hond gecastreerd is…

Testosteron heeft echt wel een bepaalde invloed op het gedrag (anders zou men geen castratie aanbevelen om de hond rustiger te maken) en bijgevolg ook op de sociale status maar dat betekent niet dat alles daarom met agressie zal worden uitgevochten. Het is wel zo dat als je meerdere honden hebt en als daar verschillende intacte reuen zouden bij zijn, dan moeten die ook wel goed matchen. Dit betekent dat er een hiërarchie is (sociale status) en de honden moeten in die hiërarchie hun plaats kennen. Wanneer je 2 intacte reuen hebt, en die hebben beiden een zeer sterke geldingsdrang (de neiging om de dominantste positie te hebben), dan kan je in de problemen komen. Als dit dan nog eens 2 grote, sterke karaktervolle honden zijn, dan zal je zeker problemen hebben en daar kan castratie (of chemische castratie) natuurlijk wel een oplossing zijn. In sommige situaties is het echt een afweging van voor-en nadelen!

Testosteron kan ervoor zorgen dat de sociale vaardigheden verbeteren!

Wanneer je een roedel hebt (een groep honden) en je hebt 4 intacte reuen en 2 intacte teefjes, dan kan ik er wel inkomen dat men castratie overweegt maar het zou ook goed kunnen dat de sociale status in de groep duidelijk is en dat er geen ernstige agressie is tussen de verschillende honden. Testosteron is geen hormoon dat er specifiek voor zorgt dat je hond zich sowieso agressief zal gedragen naar alle andere honden. Testosteron is evengoed nodig voor een goede communicatie, zelfvertrouwen en het verwerken van stress.

In het volgende filmpje zie je 6 honden, waarschijnlijk is geen enkele gecastreerd of gesteriliseerd (dat werd daar gewoon nooit gedaan). De situatie is zo dat er een conflict dreigt maar toch escaleert het niet verder.

Dit gaat natuurlijk over meer dan testosteron en castratie alleen, dit gaat ook over socialisatie, habituatie, genetisch code, regels van de roedel etc… In onze westerse wereld hebben we veel meer karaktervolle honden (honden die mentaal en fysiek sterker zijn zoals Duitse herders, Mechelse herders, pitbull terriërs, American Staffordshire terriërs, Rottweilers etc…). De opvoeding en training inclusief socialisatie en habituatie van karaktervolle honden is zeer noodzakelijk omwille van de karaktereigenschappen die erin zijn gefokt. Karaktervolle honden hebben ook testosteron & wanneer we dat bruusk wegnemen zou het kunnen dat er zich andere problemen vormen! Kleine honden = kleine problemen, grote honden = grote problemen.

Angst & onzekerheid!

Testosteron zelf zal meestal niet zorgen voor een verhoging van de agressie maar eerder een combinatie van ras, de situatie thuis, geldingsdrang, structuur en hiërarchie zorgen ervoor dat een bepaalde situatie wel of niet werkt en als agressie meer of minder aanwezig zal zijn. Dikwijls heb ik al vernomen dat men met het castreren van de hond helemaal niet het verwachtte effect verkreeg. Dit komt omdat men teveel de focus legt op het testosteron van de hond als belangrijkste factor van conflicten of als belangrijkste factor van het energieniveau van de hond!

Een te hoog testosteron zou dus voor problemen kunnen zorgen maar het omgekeerde kan ook waarheid bevatten namelijk een te laag testosteron kan ervoor zorgen dat er een verlaging is van een bepaalde neurotransmitters. Het Gamma-aminoboterzuur (GABA) is daar alvast één van. Wanneer die GABA-spiegels te laag zijn of gebrekkig functioneren, dan kunnen honden sneller angstig zijn of moeite hebben met het verwerken van bepaalde prikkels of omgevingen! Door die verlaagde GABA-spiegels kunnen dus angsten ontstaan die er voorheen niet waren of kan de hond angstiger worden voor bepaalde zaken waar hij al wat angstig en onzeker was! Honden met weinig zelfvertrouwen die al moeite hadden in een prikkelrijke omgeving of met angsten voor iets kunnen dus nog angstiger worden! Die angst resulteert niet altijd in vluchtgedrag maar kan ook resulteren in agressief gedrag!

Honden met weinig zelfvertrouwen die al moeite hadden in een prikkelrijke omgeving of met angsten voor iets kunnen dus nog angstiger worden!

Serotonine

Een andere belangrijke neurotransmitter is serotonine. Serotine speelt een rol bij vele processen in het lichaam, zoals: leren, temperatuur, geheugen, gedrag en stemming. Wanneer het lichaam geen testosteron meer aanmaakt, dan zal de neurotransmitter serotonine ook niet meer (of toch veel minder) worden aangemaakt. Serotonine wordt ook aangemaakt uit andere bronnen zoals kwalitatieve voeding (verse voeding met vlees en voldoende vitaminen). Wanneer er te weinig serotonine wordt aangemaakt, dan kan dat resulteren in negatieve gevoelens en emoties en dat kan versterkend werken op agressieve gevoelens. Serotonine is een soort natuurlijke rem!

Cortisol

Een belangrijk hormoon dat vrijkomt wanneer het lichaam onder stress komt te staan is cortisol. In een beginfase wordt adrenaline aangemaakt maar vervolgens ook cortisol. Cortisol is een levensbelangrijk hormoon en het zorgt ervoor dat het lichaam zich correct aanpast in periodes van stress. Het regelt de hartslag (sneller), een verhoogde suikeropname en dus meer energie. Cortisol heb je dus nodig om stress goed op te vangen maar doordat er door castratie minder cortisol wordt aangemaakt, dan zou dit een negatief effect kunnen hebben op het lichaam en de gezondheid.

Gedrag

Een hond castreren zorgt voor een rechtstreeks gevolg op bepaalde gedragingen. Sterk verlaagde waarden van testosteron, serotonine en cortisol zijn de gevolgen van castratie met als gevolg een wijziging in het gedrag en die wijzigingen kunnen gewenst of ongewenst zijn maar nooit 100% voorspelbaar! Wanneer men de intentie heeft om de hond kalmer te maken door hem te castreren en testosteron, serotonine en cortisol zullen als gevolg van die castratie zakken in levels, dan zal de hond misschien wel kalmer zijn, maar dan is het ook niet ondenkbaar dat de hond zijn gedrag zal veranderen als gevolg van die gewijzigde hormonenhuishouding. Mogelijks kan de hond dan wel kalmer zijn geworden maar kunnen er door de gewijzigde hormonenhuishouding bepaalde gedragsproblemen de kop opsteken. Op vlak van fysische gezondheid is het net zo, een wijziging in de hormonale toestand van de hond kan voor problemen zorgen op vlak van medische aandoeningen!

Wanneer men de intentie heeft om de hond kalmer te maken door hem te castreren en testosteron, serotonine en cortisol zullen als gevolg van die castratie zakken in levels, dan is het niet ondenkbaar dat het gedrag zal veranderen.

Wanneer wel castreren?

Zoals je kan lezen komt er meer bij te kijken dan enkel “het mes erin zetten”. Castratie heeft sowieso een invloed op de hormonenhuishouding en daardoor een gevolg op de gezondheid en mogelijks ook een gevolg op het gedrag. Niemand kan echter 100% garanderen dat alle verwachtingen ingelost zullen worden en dat er nooit neveneffecten kunnen zijn op vlak van gezondheid en gedrag.

Wanneer kan een castratie wenselijk zijn?

  • Wanneer je een hond hebt met een hyperseksueel gedrag. Dit kan je herkennen doordat de hond continu aan het rijden gaat op alles en iedereen. Iemand die ik ken had dit probleem met hun hond en daar zorgde de castratie wel voor een oplossing en was de hond er ook door geholpen.
  • Wanneer er een medisch probleem is zoals een ziekte.
  • Wanneer je meer dan één hond hebt of een roedel met enkele karaktervolle honden met een sterke geldingsdrang. Wanneer er daar conflicten ontstaan kunnen de gevolgen soms dermate erg zijn dat het beter is om een castratie te laten uitvoeren.
  • Wanneer je een hond hebt die hyperactief is.
  • Wanneer je hond in het algemeen een VEEL TE sterke geldingsdrang heeft.
  • Wanneer organisaties of asielcentra de geboortebeperking willen handhaven.

Wanneer kan een sterilisatie wenselijk zijn?

Wanneer het je enige wens is om je hond onvruchtbaar te maken, dan kan je ook kiezen voor sterilisatie. Door een sterilisatie is er geen wijziging in de hormonenhuishouding en zullen er geen ongewenste pups van komen.

Chemische castratie

Wanneer je beslist dat een castratie om de één of andere reden toch uitgevoerd moet worden, dan kan je misschien eerst een chemische castratie laten uitvoeren. Bij een chemische castratie plaatst men een implantaat of injecteert men een product dat het hormoon testosteron onderdrukt. Dit is géén blijvende oplossing en eens het product is uitgewerkt normaliseert het niveau van het testosteron terug naar het normale niveau.

Wat zijn de voordelen van chemische castratie?

  • De hond moet niet onder volledige narcose worden gebracht.
  • Chemische castratie is tijdelijk en eens het product is uitgewerkt normaliseert het niveau van het testosteron naar het moment van vóór de chemische castratie.
  • Chemische castratie is een goede manier om te testen als het gedrag van je hond in een positieve richting verandert. Indien er géén positief verschil is in het gedrag heeft het geen zin om een castratie te laten uitvoeren. Chemische castratie is omkeerbaar, gewone castratie niet!
  • De hond is tijdelijk onvruchtbaar. Opgelet, we hebben al eens vernomen van een hond die chemisch gecastreerd was en toch in staat was om pups “te maken”….oops! 
  • Andere eventuele voordelen te bespreken met uw dierenarts….

conclusie

Dit artikel is geschreven omdat ik zeer dikwijls vragen krijg van mensen die onduidelijk advies krijgen. Advies in die zin dat het het beste is om de hond altijd te castreren (reu of teef), en dan liefst al aan 6 maanden!

Zelf heb ik er geen belang bij als je je hond castreert of niet maar als het enkel maar is om je hond kalmer te maken, dan is het mijn persoonlijk advies om in dit in de eerste plaats niet te doen. Maar als je het wel zou uitvoeren om die reden, overweeg dan misschien eerst een chemische castratie want dat onderdrukt ook het testosteron en is omkeerbaar. Een chemische castratie zal je ook toelaten om de daaraan gekoppelde gedragswijziging te evalueren. 

In Noorwegen is castratie bij honden verboden en men zal wel niet over één nacht ijs gegaan zijn. Men zal voorafgaand aan die wet ook wel onderzoeken geraadpleegd hebben. Daarmee wil ik niet zeggen dat alle beslissingen van andere landen gevolgd moeten worden maar het geeft op zijn minst stof tot nadenken als castratie wel nodig is bij elke hond!  

Bijkomend wil ik nogmaals onderstrepen dat ik zelf geen medische achtergrond heb. Al mijn kennis over dit onderwerp komt door ervaring, informatie van andere betrouwbare bronnen, artikels, klanten en collega’s. Wat natuurlijk niet betekent dat het niet relevant is! Indien er zaken onjuist zijn in dit artikel hoor ik het graag en als er nog bijkomende vragen zijn van medische aard, dan kan je het beste bij je dierenarts te rade gaan. Echter wat dierenartsen betreft zijn er die vóór castratie zijn en er zijn er die tegen castratie zijn, tenzij echt nodig. Onder meer daarom heb ik dit artikel geschreven, zodat je zelf meer kennis kan opdoen want als het over gedrag gaat ten gevolge van castratie, daar hebben we wel voldoende kennis over! 

 

VOETNOOT: Na enkele dagen zijn er verschillende mensen die me hierover hebben gecontacteerd, zowel positief als negatief. Bij de mensen die me negatieve feedback gaven zijn er ook die het zeer goed vinden dat een tijd geleden de wet in het burgerlijk wetboek is gewijzigd in die zin dat dieren nu worden gezien als wezens met gevoelens (ik vind dit trouwens ook goed want het is wat het is). Maar als men vervolgens over castratie spreekt, dan zijn die wezens “met gevoelens” precies niet zo gevoelig meer en is castratie de normaalste zaak van de wereld. Het mes snijdt aan 2 kanten!

Als u het goed vindt dat honden moeten worden gezien als wezens met gevoelens, dan moet u er ook eens bij stilstaan als het wel zo positief is dat honden gecastreerd worden om ze kalmer te maken, en dat dikwijls op jonge leeftijd wanneer ze de puberteit nog niet hebben doorgemaakt.

Om het duidelijk te stellen, ik ben niet ALGEMEEN TEGEN castratie maar ik ben ook niet ALGEMEEN PRO! Persoonlijk vind ik dat het geval per geval moet worden bekeken en dat een chemische castratie eerst moet worden uitgevoerd indien men een gedragswijziging voorop stelt!

Https://GoBobby.be

share on social media

Referenties

Gebruikte bronnen voor het schrijven van het artikel:
https://www.aaha.org/your-pet/pet-owner-education/ask-aaha/spay-or-neuter/?fbclid=IwAR2qeGtx3XJzjl-z29C_te2rjGfzWpx39TF–LY7rGrTQF0GDqKDmeQLRBE
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fvets.2018.00018/full?fbclid=IwAR2l6DAEKP-Ah0vWgyVKOWmdV1WuzrO7LaEkRWrTqpISmGK7hJj9z7JSBlU
https://www.doggo.nl/artikelen/hondengedrag/wat-is-de-invloed-van-testosteron/

https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0196284&fbclid=IwAR2l2dTd6B0nc54nWnSWxAqO_IYG0SO0aA0df8C6hc3Wp7CQBw3hkN-s8Wk
https://avmajournals.avma.org/doi/full/10.2460/javma.250.10.1155?fbclid=IwAR1Hgj06smZE3R9lqxEgl7hs0YmYOS3WysXZcSBumt2KNrXJfA9x4QwSmhs&
https://www.doggo.nl/artikelen/hond-en-gezondheid/wat-is-het-verschil-tussen-castratie-en-sterilisatie/
https://www.doggo.nl/artikelen/hond-en-gezondheid/castratie-teef-voordelen-nadelen

Scroll to Top